"सामाजिक, धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, सीमा, कूटनीतिक तथा आर्थिक सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने अवसर"
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध केवल दुई छिमेकी मुलुकबीचको कूटनीतिक सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन। यो सम्बन्ध सदियौँदेखि जोडिएको सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र आर्थिक सम्बन्धको साझा विरासत हो। खुला सीमा, पारिवारिक सम्बन्ध, धार्मिक आस्था, भाषा, रहनसहन र जनस्तरको आत्मीयताले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई अन्य देशसँगको सम्बन्धभन्दा विशिष्ट बनाएको छ।
यही ऐतिहासिक सम्बन्धलाई नयाँ सन्दर्भमा अघि बढाउने उद्देश्यसहित प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह आज (नोभेम्बर २२) भारतको दुईदिने औपचारिक भ्रमणमा नयाँदिल्ली प्रस्थान गर्दैछन्। भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको निमन्त्रणामा हुन लागेको यो भ्रमण प्रधानमन्त्री शाहको पहिलो औपचारिक द्विपक्षीय विदेश भ्रमण हो।
भ्रमणका क्रममा प्रधानमन्त्री शाह र भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीबीच नोभेम्बर २३ मा करिब ३० मिनेटको वान टु वान अर्थात् एक्लाएक्लै भेटवार्ता हुने कार्यक्रम छ। त्यसपछि दुवै देशका
प्रतिनिधिमण्डलबीच औपचारिक छलफल हुनेछ। यस भ्रमणमा आर्थिक सहयोग, व्यापार, पारवहन, ऊर्जा, पूर्वाधार, हवाई सम्पर्क र द्विपक्षीय सम्बन्धका विविध विषय प्राथमिकतामा रहने अपेक्षा गरिएको छ।
१. सामाजिक सम्बन्ध : सीमाभन्दा माथिको आत्मीयता
नेपाल र भारतबीचको सामाजिक सम्बन्ध निकै पुरानो र गहिरो छ। दुवै देशका नागरिकबीच वैवाहिक सम्बन्ध, पारिवारिक सम्बन्ध, भाषिक समानता र सामाजिक सहकार्य रहँदै आएको छ।
विशेषगरी तराई–मधेशका जिल्लाहरूमा भारतसँगको सामाजिक सम्बन्ध अझ नजिक देखिन्छ। वीरगञ्ज–रक्सौल,
जनकपुर–जयनगरलगायतका सीमावर्ती क्षेत्रका नागरिकको दैनिक जीवन एकअर्कासँग जोडिएको छ।
रोटीबेटीको सम्बन्ध, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य उपचार र व्यापारका कारण दुवै देशका नागरिकबीच निरन्तर आवतजावत हुँदै आएको छ।
प्रधानमन्त्री शाह र मोदीबीचको भेटवार्तामा जनस्तरको सम्बन्धलाई अझ सहज, सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउने विषयले पनि स्थान पाउन आवश्यक छ। सीमावर्ती नागरिकले भोग्दै आएका समस्या समाधान गर्दै सामाजिक सम्बन्धलाई राजनीतिक उतारचढावबाट अलग राख्नु दुवै देशको साझा जिम्मेवारी हो।
२. धार्मिक सम्बन्ध : रामदेखि बुद्धसम्मको साझा आस्था।
नेपाल र भारतको धार्मिक सम्बन्ध विश्वमै उदाहरणीय मानिन्छ। नेपाल हिन्दु र बौद्ध धर्मको महत्वपूर्ण उद्गम तथा विकाससँग जोडिएको भूमि हो भने भारत पनि यी धार्मिक परम्पराको विशाल सांस्कृतिक केन्द्र हो।
नेपालको जनकपुरधाम र भारतको अयोध्याबीच माता सीता र भगवान् रामको सम्बन्धले धार्मिक तथा ऐतिहासिक आत्मीयता जोडेको छ। त्यस्तै, भगवान् पशुपतिनाथको मन्दिर, मुक्तिनाथ, लुम्बिनी र भारतका काशी विश्वनाथ, अयोध्या, बोधगया तथा अन्य धार्मिक स्थलले दुवै देशका धार्मिक पर्यटकलाई आकर्षित गर्दै आएका छन्।
भगवान् गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी नेपालमा रहनु र बौद्ध धर्मको विस्तारमा भारतको ऐतिहासिक भूमिका रहनुले पनि दुई देशबीचको धार्मिक सम्बन्धलाई थप महत्वपूर्ण बनाएको छ।
यस भ्रमणमा जनकपुर–अयोध्या धार्मिक रेल सम्पर्क, धार्मिक पर्यटन, तीर्थयात्रीको सहज आवागमन र साझा धार्मिक सम्पदाको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ। जनकपुर र अयोध्याबीच धार्मिक पर्यटनको सम्भावना विस्तार गर्न सके दुवै देशका नागरिक र स्थानीय अर्थतन्त्रले लाभ लिन सक्छन्।
३. ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध : साझा सभ्यताको पहिचान
नेपाल र भारतको सम्बन्ध राजनीतिक सीमाभन्दा धेरै पुरानो छ। प्राचीनकालदेखि नै दुवै देशबीच कला, साहित्य, भाषा, शिक्षा, दर्शन, संगीत र परम्पराको आदानप्रदान हुँदै आएको छ।
मैथिली, भोजपुरी, अवधी, संस्कृत, नेपाली र हिन्दी भाषाले दुई देशका नागरिकलाई भाषिक तथा सांस्कृतिक रूपमा जोडिरहेका छन्।
छठ पर्व, दीपावली, होली, रामनवमी, दशैँ, तिहार, विवाह संस्कार र विभिन्न धार्मिक परम्परामा दुवै देशबीच समानता देखिन्छ।
तर सांस्कृतिक सम्बन्धलाई केवल चाडपर्व र परम्परामा सीमित राख्नु हुँदैन। नेपाली भाषा, कला, साहित्य, चलचित्र, पर्यटन र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा पनि दुई देशबीच सहकार्य आवश्यक छ।
प्रधानमन्त्री शाहको भ्रमणले साझा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, युवा आदानप्रदान, शैक्षिक सहकार्य र पर्यटन प्रवर्द्धनका नयाँ अवसर खोल्न सक्छ।
४. सीमा समस्या : मित्रतासँगै राष्ट्रिय स्वाभिमानको प्रश्न
नेपाल–भारत सम्बन्धमा सबैभन्दा संवेदनशील विषयमध्ये सीमा विवाद पनि एक हो।
विशेषगरी कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा तथा सुस्तालगायतका क्षेत्रमा देखिएको सीमा विवाद लामो समयदेखि समाधानको प्रतीक्षामा छ।
नेपालले आफ्नो सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डतासँग जोडिएको विषयमा स्पष्ट अडान राख्दै आएको छ। अर्कोतर्फ, भारतसँगको ऐतिहासिक सम्बन्ध र आपसी सहकार्यलाई निरन्तरता दिनु पनि नेपालको राष्ट्रिय हितसँग जोडिएको विषय हो।
सीमा विवादलाई संवाद, कूटनीतिक पहल र ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा समाधान गर्नु आवश्यक छ।
त्यसैगरी खुला सीमामा हुने अवैध गतिविधि, तस्करी, मानव बेचबिखन, लागूऔषध ओसारपसार र सीमावर्ती नागरिकले भोग्ने प्रशासनिक समस्यालाई पनि दुवै देशले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
विशेषगरी वीरगञ्ज–रक्सौलजस्तो महत्वपूर्ण व्यापारिक नाकामा देखिने समस्या समाधान, सीमावर्ती पूर्वाधार विकास र नागरिकको सहज आवागमनलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
प्रधानमन्त्री शाह र मोदीबीचको भेटवार्तामा सीमा समस्यालाई कसरी उठाइन्छ र यस विषयमा संवादको नयाँ बाटो खुल्छ कि खुल्दैन भन्ने कुरा नेपाली जनताको चासोको विषय हुनेछ। यद्यपि सीमा विवाद भ्रमणमा ठोस रूपमा टुंगिने विषयका रूपमा अहिलेसम्म पुष्टि भएको छैन।
५. कूटनीतिक सम्बन्ध : समानता, विश्वास र पारस्परिक सम्मान
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धमा समय–समयमा विभिन्न राजनीतिक तथा कूटनीतिक उतारचढाव देखिँदै आएका छन्। तर दुवै देश भौगोलिक, आर्थिक र सामाजिक रूपमा एकअर्कासँग जोडिएका छन्।
नेपालका लागि भारत महत्वपूर्ण छिमेकी तथा प्रमुख व्यापारिक साझेदार हो भने भारतका लागि नेपाल भौगोलिक, सांस्कृतिक र रणनीतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण छ।
दुई देशबीचको सम्बन्धलाई केवल सरकार परिवर्तन र राजनीतिक नेतृत्वको व्यक्तिगत सम्बन्धका आधारमा मूल्यांकन गर्नु उचित हुँदैन। यसको आधार आपसी विश्वास, समानता, राष्ट्रिय स्वाधीनताको सम्मान र दीर्घकालीन हित हुनुपर्छ।
प्रधानमन्त्री शाह र मोदीबीचको वान टु वान भेटवार्ता यस दृष्टिले महत्वपूर्ण हुनेछ। यस्तो भेटमा दुई देशका साझा चासो, असमझदारी र भविष्यका प्राथमिकताबारे प्रत्यक्ष संवाद गर्ने अवसर हुन्छ।
नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित र सार्वभौमिकतालाई केन्द्रमा राख्दै भारतसँग सन्तुलित, सम्मानजनक र परिणाममुखी कूटनीतिक सम्बन्ध अघि बढाउनु आवश्यक छ।
६. आर्थिक सम्बन्ध : व्यापार, पारवहन र रोजगारीको नयाँ सम्भावना
नेपालको अर्थतन्त्रका लागि भारत महत्वपूर्ण व्यापारिक साझेदार हो। नेपालको ठूलो हिस्सा वैदेशिक व्यापार भारतसँग निर्भर छ। इन्धन, खाद्यान्न, औद्योगिक कच्चा पदार्थ, औषधि तथा विभिन्न उपभोग्य वस्तुको आपूर्तिमा भारतको महत्वपूर्ण भूमिका छ।
तर नेपालले भारतसँगको व्यापारमा ठूलो व्यापार घाटा व्यहोर्दै आएको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालबाट उत्पादित वस्तुको भारतीय बजारमा सहज पहुँच, निर्यात प्रवर्द्धन, लगानी विस्तार र औद्योगिक विकासका विषयमा विशेष पहल आवश्यक छ।
विशेषगरी वीरगञ्ज नेपालको प्रमुख व्यापारिक प्रवेशद्वार भएकाले यस क्षेत्रको आर्थिक विकास नेपाल–भारत व्यापारसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।
वीरगञ्जस्थित एकीकृत जाँच चौकी, सुक्खा बन्दरगाह, रेलमार्ग, पेट्रोलियम पाइपलाइन र सीमावर्ती औद्योगिक क्षेत्रको प्रभावकारी सञ्चालनले नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
यसका साथै भारतसँग विद्युत् व्यापार, जलविद्युत् आयोजना, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि र औद्योगिक लगानी विस्तारका सम्भावना छन्।
नेपालले भारतलाई विद्युत् निर्यात गर्ने अवसर विस्तार गर्नुका साथै बंगलादेशसम्म विद्युत् व्यापार विस्तार गर्न पनि क्षेत्रीय सहकार्य आवश्यक छ।
भ्रमणमा करिब दुई अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक सहयोग तथा सहुलियतपूर्ण ऋण र अनुदानका लागि नेपालले प्रस्ताव अघि सारेको विषय पनि चर्चामा छ। बाढीपहिरोबाट क्षतिग्रस्त पूर्वाधार पुनर्निर्माण र विकास आयोजनामा सहयोग नेपालको महत्वपूर्ण प्राथमिकता हो।
७. हवाई सम्पर्क र पूर्वाधार विकास : नेपालको विकाससँग जोडिएको विषय
नेपालले भैरहवा र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न भारतीय हवाई क्षेत्रबाट थप प्रवेश मार्ग उपलब्ध गराउन लामो समयदेखि पहल गर्दै आएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि सहज हवाई मार्ग उपलब्ध भएमा पर्यटन, व्यापार र वैदेशिक लगानीमा सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।
त्यस्तै, सडक, रेलमार्ग, विद्युत् प्रसारण लाइन, पेट्रोलियम पाइपलाइन र सीमा पूर्वाधार विकासमा सहकार्यले दुवै देशलाई आर्थिक रूपमा जोड्न सक्छ।
यस भ्रमणमा हवाई प्रवेश मार्ग, महाकाली नदीमा पुल, भैरहवाको एकीकृत जाँच चौकी र अन्य विकास आयोजनासम्बन्धी विषयले प्राथमिकता पाउने अपेक्षा गरिएको छ।
निष्कर्ष : भ्रमणको सफलता घोषणामा होइन, परिणाममा देखिनुपर्छ
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणलाई केवल औपचारिक कूटनीतिक भेटघाटका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यो नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट पुनरावलोकन गर्ने र भविष्यका लागि स्पष्ट दिशा तय गर्ने अवसर पनि हो।
नेपाल र भारतबीच धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक सम्बन्ध जति बलियो छ, त्यति नै महत्वपूर्ण आर्थिक, कूटनीतिक र राजनीतिक सहकार्य पनि छ।
तर मित्रता र सहकार्यको अर्थ राष्ट्रिय हितका विषयमा मौन रहनु होइन। नेपालले आफ्नो सार्वभौमिकता, सीमा, आर्थिक हित र राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई केन्द्रमा राख्दै भारतसँग विश्वासपूर्ण सम्बन्ध अघि बढाउनुपर्छ।
प्रधानमन्त्री शाह र प्रधानमन्त्री मोदीबीचको एक्लाएक्लै भेटवार्ताले यी सबै विषयमा संवादको वातावरण तयार गर्न सक्छ। तर यसको वास्तविक उपलब्धि दुई नेताबीचको आत्मीयता वा संयुक्त वक्तव्यमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।
सीमा समस्याको समाधानतर्फ ठोस पहल, व्यापार घाटा न्यूनीकरण, नेपाली उत्पादनको भारतीय बजारमा पहुँच, जलविद्युत् निर्यात विस्तार, हवाई मार्गको सहजता, पूर्वाधार विकास र सीमावर्ती नागरिकका समस्याको समाधानजस्ता विषयमा परिणाम देखिनु आवश्यक छ।
अन्ततः नेपाल र भारतको सम्बन्ध बलियो हुनु भनेको दुई देशका सरकारबीचको सम्बन्ध मात्र बलियो हुनु होइन, दुवै देशका जनताको जीवनस्तर, समृद्धि, सुरक्षा र आपसी विश्वास बलियो हुनु हो। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणको वास्तविक सफलता पनि यही जनअपेक्षालाई कति सम्बोधन गर्न सक्छ भन्ने आधारमा मूल्यांकन हुनेछ।